و نزديكى داشته است . ترتيب اسامى پاپان و قيصران و مدّت فرمانروايى هر يك و ديگر مطالبى كه در كتاب رشيد الدّين است ، با وجود اين كه به صورت اقتباس و ترجمهء آزاد نقل گرديده ، به قدرى با مطالب تاريخ مارتينوس اوپاوينسيس مطابقت دارد كه به نظر من تقريبا محال است بتوان كتاب ديگرى را غير از اين كتاب به عنوان منبع اصلى رشيد الدّين در نظر گرفت « 1 » ؛ و نيز از اين نكته كه در هيچ يك از نسخ خطّى رشيد الدّين و همچنين در نسخه‌اى از كتاب بناكتى ذكرى از دوران پاپى ژان به ميان نيامده ، معلوم مىشود كه مورّخ ، مطالب خود را از دو نگارش نخستين كتاب مارتينوس كه در آن اين داستان وجود نداشته است اقتباس كرده است « 2 » . گذشته از اين منبع اصلى ، رشيد الدّين در تأليف خود به طور اختصار از چند مأخذ ديگر استفاده كرده است ، و احتمالا تاريخ سوريا Chronicon Syriacum و تاريخ كليسا Chronicon Ecclesiasticum هر دو تأليف ابن عبرى Bar Hebraeus و چند روايت مجعول ديگر از آن جمله مىباشد ، ولى نظر به كوتاه‌نويسى كه شيوهء مورّخ ماست مىتوان در اين باره نظر قاطعى ابراز داشت . از آنجا كه رشيد الدّين اطّلاعات خود را دربارهء تاريخ فرنگ از كتاب مارتينوس اوپاوينسيس يا از منابع ديگرى كه كاملا تابع اين كتاب بوده است كسب كرده است موجب آن گرديده كه علاوه بر مطالب فراوان تاريخى ،

--> ( 1 ) . جهت نشان دادن تبعيّت رشيد الدّين از مارتينوس در زيرنويس ترجمهء متن به فرانسه به مطالب مشابه مارتينوس اشاره كرده‌ام ، و براى فهم بهتر اين ترجمه گاه‌گاه بين قوسين اقتادگيهاى مربوط به اسامى پاپان و قياصره را آورده‌ام ، و نيز در مورد تاريخها و غيره بخصوص در مورد پاپان از Liber Pontificalis استفادت بسيار برده‌ام . ( 2 ) . بنابر نظريّات جديدى كه متّكى بر عقيدهء ويلاند Weiland مىباشد ، اين داستان توسّط شخص مارتينوس قبل از سال 1278 به نگارش سوم تاريخ خود افزوده شده است .